Sayışmaca Tekerlemeleri: Eeny, Meeny, Miny, Moe Nereden Geliyor?

İngilizce konuşulan ülkelerde çocukların çoğu "Eeny, meeny, miny, moe" tekerlemesini okumayı öğrenmeden önce ezberler. Bizde aynı işi sayışmaca tekerlemeleri görür: "O piti piti karamela sepeti" ile başlayan tekerlemeyi duymayan yoktur. Bu tekerlemeler kovalamacada kimin ebe olacağına, oyuna kimin önce başlayacağına ve poşetten hangi şekerin alınacağına karar verir. En ünlü İngilizce sayışmacanın anlamsız sözlerinin ardında uzun ve yer yer rahatsız edici bir tarih var. Bir de şaşırtıcı bir gerçek: tekerleme aslında hiç de rastgele değil.

Tekerlemenin bugünkü hali

Bugün en yaygın olan sürüm şöyle:

Eeny, meeny, miny, moe,
Catch a tiger by the toe.
If he hollers, let him go,
Eeny, meeny, miny, moe.

Kabaca Türkçesi: "İni, mini, mayni, mo, kaplanı ayak parmağından yakala. Bağırırsa bırak gitsin, ini, mini, mayni, mo."

Yazılışı değişir (eenie, eeny, meenie, miney, mo, moe) ve birçok grup sayımı uzatmak için "my mother told me to pick the very best one" ("annem en iyisini seçmemi söyledi") gibi ek dizeler ekler. Tekerleme, halkbilimcilerin sayışmaca (İngilizcede counting-out rhyme) dediği geniş bir gruba girer: sırayla her oyuncuya bir kelime ya da bir vuruş düşer ve son kelime kime gelirse o seçilir ya da oyundan çıkar.

Türkçe ebe seçme tekerlemeleri

Türk çocuklarının da kendi geleneksel sayışmacaları var ve hepsi aynı şekilde işler. En bilinenlerden ikisinin ilk dizeleri:

"O piti piti karamela sepeti,
Terazi lastik jimnastik..."

"Portakalı soydum,
Başucuna koydum..."

Bunlar geleneksel tekerlemelerdir; tek bir yazarları ya da ortaya çıktıkları kesin bir tarih yoktur. Ama matematikleri "Eeny, meeny" ile aynıdır: kelime sayısı sabit ve başlangıç noktası belliyse sonuç baştan bellidir. Nedenini aşağıda anlatıyoruz.

Sayışmaca nasıl işler?

Sayan çocuk, sözlerin ritmine uyarak parmağıyla halkadaki herkesi sırayla gösterir ve çoğu zaman kendini de sayar. Her vurgulu hecede parmak bir sonraki kişiye geçer. Tekerleme bittiğinde parmağın gösterdiği kişi ya ebe olur ya da o turdan çıkar. Eleme oyunlarında tekerleme tek bir oyuncu kalana kadar tekrarlanır.

Sayışmaca çocuklar için gerçek bir sorunu çözer: bir büyüğün araya girmesine gerek kalmadan herkesin adil kabul ettiği bir seçim yapılır. Ritüel en az sonuç kadar önemlidir. Herkes sözleri duyar ve parmağı izler, bu yüzden seçim açık ve tarafsız görünür.

"Eenie meenie" bu tekerlemelerden yalnızca biridir. İngilizce konuşan çocuklar "one potato, two potato" ("bir patates, iki patates") gibi tekerlemeler de kullanır: oyuncular yumruklarını uzatır, sayan da sırayla her birine dokunur. Henry Carrington Bolton 1880'lerde sayışmacaları derlerken birçok ülkeden ve dilden örnek topladı ve bu alışkanlığın neredeyse her yerde çocuklar arasında bulunduğu sonucuna vardı. Sözler yerden yere değişir, ama yöntem (kişi başına bir vuruş, son vuruş karar verir) şaşırtıcı biçimde aynı kalır.

Neden gerçekten rastgele değil?

Sayışmaca sabit bir dizidir. Tekerlemenin vuruş sayısı belliyse ve sayanın kimden başlayacağını biliyorsanız, sonuç daha kimse ağzını açmadan bellidir. Örneğin dört oyuncu ve on altı vuruşluk bir tekerlemede, saat yönünde sayıldığında son vuruş her zaman başlangıç noktasından hemen önceki oyuncuya düşer.

Çocuklar bunu çabuk çözer. Belirli bir sonuç isteyen sayan, başka birinden başlayabilir, fazladan bir dize ekleyebilir ya da bir kelimeyi iki vuruşa yayabilir. Oyun alanında "baştan say" tartışmalarının bu kadar sık olmasının ve tekerlemenin gerçekten adil olması gereken işler yerine önemsiz seçimlere daha uygun olmasının nedeni budur.

İlk kayıtlar

"Eenie meenie"yi ilk kimin söylediğini kimse bilmiyor. İzini sürebildiğimiz tek şey, sürümlerin basılı kaynaklarda ne zaman görünmeye başladığı.

• 20. yüzyılda çocuk folklorunun önde gelen araştırmacıları olan Iona ve Peter Opie, New York'taki çocukların 1815 civarında söylediği, "Hana, man" diye başlayan benzer bir tekerleme kaydetti.
• 1855'te İngiliz dergisi Notes and Queries, "Eeny, meeny, moany, mite" diye başlayan bir Amerikan sürümü yayımladı.
• 1882'de Fred Jago'nun Cornwall ağzı sözlüğü, "Ena, mena, mona, mite" diye başlayan bir Cornwall sürümü kaydetti.
• 1888'de Amerikalı kimyager ve halkbilimci Henry Carrington Bolton, The Counting-Out Rhymes of Children (Çocukların Sayışmaca Tekerlemeleri) adlı kitabını yayımladı. "Eeny, meeny, miny, mo"yu Amerikan çocuklarının en sevdiği sayışmaca olarak tanımladı ve birçok eyaletten gelen bildirimleri sıraladı.

Yani 19. yüzyılın sonunda tekerleme Atlantik'in iki yakasında da, pek çok yerel çeşitlemesiyle yerleşmişti. Çocuktan çocuğa ağızdan ağıza geçtiği için hiçbir zaman tek ve sabit bir metni olmadı.

Nereden geldi?

Birkaç teori var ve hiçbiri kanıtlanmış değil.

• Eski sayma sözcükleri. Açılış sesleri, eski İngiliz sayma sistemlerindeki sayılara benzer; örneğin Kuzey İngiltere'deki çobanların "yan, tan, tethera" sayımı. Opie'ler tekerlemenin bu tür bir saymadan gelmiş olabileceğini düşünüyordu.
• Kurayla kehanet. Bolton, sayışmaca oyunlarının genel olarak eski kurayla seçme uygulamalarından geldiğini savundu. Aynı kitapta bunun kısmen tahmin olduğunu da kabul etti.
• Avrupa'daki benzerleri. Almanca ve Felemenkçe dahil başka dillerde de benzer anlamsız tekerlemeler var. Bu da tek bir kaynaktan çok, çocukların ortak bir sayışmaca geleneğine işaret ediyor.

Tekerlemenin druidler tarafından ya da Kelt veya Sakson ayinlerinde kurban seçmek için kullanıldığı iddialarına sık rastlanır. Bunların hiçbirine dair belgesel bir kanıt yok. Söylenebilecek en fazla şey, seslerin eski sayma sözcüklerini andırıyor olabileceği ve kesin ilk kayıtların 19. yüzyıldan geldiğidir.

Irkçı sürüm

Tarihinin büyük bölümünde yaygın bir Amerikan sürümü, bugün "tiger" (kaplan) kelimesinin bulunduğu ikinci dizede siyahilere yönelik ırkçı bir hakaret kullanıyordu. Bolton'un 1888 derlemesi tekerlemeyi bu biçimiyle basar; Dictionary.com da bu sürümün yaklaşık 1950'lere kadar yaygın biçimde kullanıldığını belirtir. Opie'ler, bu hakaretin daha eski İngiliz geleneğinde bulunmadığını ve Amerikan sürümünün 20. yüzyılda Britanya'ya yayıldığını tespit etti.

20. yüzyılın ortalarından itibaren "tiger" gibi çocuklara uygun ikameler standart hale geldi ve "catch a tiger by the toe" ("kaplanı ayak parmağından yakala") bugün çocuklara öğretilen standart sürüm. Eski ifade yeniden gün yüzüne çıktığında hâlâ tartışma yaratıyor; bu da modern tekerlemeye bağlı kalmak için iyi bir neden.

Birini seçmenin daha adil yolları

Hızlı bir kovalamaca için "eenie meenie" gayet yeterli. Seçim gerçekten önemliyse, örneğin sınıfta ilk sunumu kimin yapacağı ya da ödülü kimin kazanacağı söz konusuysa, sayanın yönlendiremeyeceği bir yöntem kullanmak işe yarar.

1. Rastgele bir araç kullanın. Rastgele isim seçicimiz isimlerden oluşan bir çarkı çevirir ve hiçbir sayan olmadan rastgele birinde durur.
2. İsimleri bir şapkadan çekin: iyice karıştırın ve bakmadan çekin. Ayrıntılar için kura çekmek yazımıza bakın.
3. Yine de tekerleme kullanacaksanız, nereden başlanacağını sayan değil başka biri seçsin.

Öğrencileri adil biçimde tahtaya kaldırmak isteyen öğretmenler, rastgele öğrenci seçme rehberimizde daha fazla fikir bulabilir.

Kaynaklar

• Bolton, H. C. (1888). The Counting-Out Rhymes of Children: Their Antiquity, Origin, and Wide Distribution. London: Elliot Stock. archive.org
• Opie, I. and Opie, P. (1951). The Oxford Dictionary of Nursery Rhymes. Oxford University Press (aşağıdaki Vikipedi maddesinde özetlendiği şekliyle).
• Eeny, meeny, miny, moe. Wikipedia (İngilizce). en.wikipedia.org
• Martin, G. Eeny, meeny, miny, mo: meaning and origin. The Phrase Finder. phrases.org.uk
• The Racist History of "Eenie, Meenie, Miney, Moe". Dictionary.com (2018). dictionary.com

FAQ

Eeny meeny miny moe kaç yaşında?

Benzer tekerlemeler 19. yüzyılın başında kayda geçti ve modern sürüme yakın bir biçim 1888 yılına gelindiğinde Amerikan çocukları arasında yaygın olarak bildiriliyordu. Kesin kökeni bilinmiyor.

Eeny meeny Keltlerden ya da druidlerden mi geliyor?

Bunun bir kanıtı yok. Bazı halkbilimciler seslerinin yan, tan, tethera gibi eski İngiliz sayma sözcüklerine benzediğini belirtti, ama bu belgelenmiş bir köken değil, bir teori.

Eeny meeny neden tartışmalı?

Eski Amerikan ve İngiliz sürümleri ikinci dizede ırkçı bir hakaret kullanıyordu. Modern tekerlemede onun yerine tiger (kaplan) var ve bu sürüm 20. yüzyılın ortalarında yaygın hale geldi.

Sayışmaca tekerlemeleri rastgele mi?

Hayır. Kelime sayısı sabit ve başlangıç noktası belliyse sonuç başlamadan önce bellidir ve sayan kişi sonucu yönlendirebilir. Rastgele isim seçici daha adildir.