Yazı Tura Tarihi: Antik Roma'dan Telefonunuza

İnsanlar, atılacak bozuk para var olduğundan beri anlaşmazlıkları yazı tura ile çözüyor. Yazılı kayıtlar, «yazı tura tarihi» anlatan yazıların çoğunun ima ettiğinden daha az; yine de birkaç sağlam kaynak ve iyi belgelenmiş birkaç ünlü atış, hikâyeyi anlatmaya yetiyor.

Antik Roma'da başlar mı gemiler mi

Para atma oyununun bilinen en açık erken tarifi, MS 5. yüzyılın başında yaşamış Romalı yazar Macrobius'a ait. Saturnalia adlı eserinde (1. kitap, 7. bölüm) tanrı Janus'un ilk bronz paraları bastığı efsanesini aktarır: bir yüzde kendi başı, öbür yüzde bir gemi. Macrobius'a göre bunun kanıtı, çocukların hâlâ paraları havaya atıp «capita aut navia», yani «başlar mı gemiler mi» diye bağırmasıdır.

İfadenin arkasındaki paralar gerçekti. Roma'nın Cumhuriyet döneminde MÖ 3. yüzyıldan itibaren basılan erken bronz as sikkesinin ön yüzünde Janus'un iki yüzlü başı, arka yüzünde ise bir geminin pruvası vardı. İfadeyi sık sık «navia aut caput» diye alıntılanmış görürsünüz; Macrobius'un kendi Latincesinde ise başlar önce gelir: «capita aut navia». Hangi sırayla söylenirse söylensin, bu ifade İngilizcedeki «heads or tails» (kelimesi kelimesine «başlar mı kuyruklar mı») deyiminin atasıdır.

Macrobius'un söylemediklerine de dikkat etmek gerekir. O bir çocuk oyununu anlatıyor. Roma mahkemelerinin ya da memurlarının davaları parayla karara bağladığını söylemiyor; bu iddia internette kaynaksız olarak dolaşıyor.

Cross and pile, pile ou face, cara o cruz

İngiltere'de bu oyun yüzyıllar boyunca «cross and pile» adıyla bilindi. «Cross» (haç) kısmını açıklamak kolay: İngiliz gümüş penilerinin arka yüzünde yüzlerce yıl boyunca bir haç vardı. «Pile» kelimesinin nereden geldiği ise daha belirsiz ve dil tarihçileri bu konuda tam olarak uzlaşmış değil. Zamanla gündelik İngilizcede yerini «heads or tails» aldı.

Başka diller de çoğunlukla paraların üzerine basılan şeylerden adını alan kendi ikililerini korudu: Fransızcada «pile ou face», İspanyolcada «cara o cruz» (yüz mü haç mı), Almancada «Kopf oder Zahl» (baş mı sayı mı). Türkçede ise «yazı tura» deriz. Kelimeler ne olursa olsun fikir aynı: iki yüz, tek seçim ve sonuca itiraz yok.

Bir şeyleri değiştiren üç yazı tura

Portland, Oregon adını nasıl aldı (1845). İki arazi sahibi, Massachusettsli Asa Lovejoy ile Maineli Francis Pettygrove, yeni kasabalarına kendi memleketlerinin adını vermek istiyordu. Üç atışta iki kazanan usulüyle para attılar ve Pettygrove kazandı. Lovejoy'un istediği Boston, Portland'a kaybetti. Paranın kendisi, bugün Portland Penny olarak bilinen 1835 tarihli bakır sent, Oregon Tarih Derneği'nde (Oregon Historical Society) saklanıyor.

İlk motorlu uçuş (1903). 14 Aralık 1903'te Wilbur ve Orville Wright, ilk denemeyi kimin yapacağına karar vermek için Kuzey Carolina'daki Outer Banks'te yazı tura attı. Wilbur kazandı ama o günkü denemesi başarısız oldu. 17 Aralık'ta yeniden denemeye hazır olduklarında sıra Orville'deydi ve ilk başarılı uçuşu o gerçekleştirdi. Tarihe geçen, atışı kaybeden kardeş oldu.

Bir Avrupa Şampiyonası yarı finali (1968). 5 Haziran 1968'de Napoli'de İtalya ile Sovyetler Birliği uzatmalarla birlikte 0-0 berabere kaldı. O zamanlar penaltı atışları henüz yoktu, bu yüzden hakem iki kaptanı bir bozuk parayla kenara çağırdı. İtalya'nın kaptanı Giacinto Facchetti daha sonra UEFA'ya, paranın arka yüzünü, yani İngilizcedeki «tails» tarafını seçtiğini ve bildiğini anlattı. İtalya, tekrarlanan finalin ardından turnuvayı kazandı.

Yazı tura bugün nerelerde kullanılıyor?

Yazı tura, küçük bir avantajı adil biçimde dağıtmanın hâlâ en yaygın yolu:

• Spor. Futbol, ragbi ve Amerikan futbolunda saha tarafını ya da başlama vuruşunu kimin yapacağını seçmek için para atılır. Krikette ise yazı tura, vuruşa kimin önce çıkacağını belirler; bu da sahaya ve havaya göre çok önemli olabilir.
• Berabere biten seçimler. ABD'de birçok eyalet, berabere biten yerel seçimlerin kurayla çözülmesine izin veriyor; yazı tura da kullanılan yöntemlerden biri.
• Gündelik kararlar. Kim önce başlayacak, filmi kim seçecek, hesabı kim ödeyecek. Önemli olan para değil, iki tarafın da kuralı sonucu bilmeden kabul etmiş olması.

Daha kişisel bir kullanımı da var. 2016'da ekonomist Steven Levitt, işten ayrılmak ya da bir ilişkiyi bitirmek gibi bir karar karşısında takılıp kalan insanların seçim yapmak için yazı tura attığı büyük bir çevrimiçi deneyin sonuçlarını yayımladı. Parası değişikliği gösteren kişilerin bu değişikliği gerçekten yapma olasılığı daha yüksekti; değişiklik yapanlar da altı ay sonra, mevcut durumu koruyanlara göre daha mutlu olduklarını bildirdi. Levitt bunu, insanların büyük değişiklikler konusunda fazla temkinli olabileceği şeklinde yorumluyor. Para size neyin doğru olduğunu söylemez ama bir çıkmazı aşmanıza yardım edebilir; pek çok kişi de sonuca verdiği ilk tepkinin aslında ne istediğini gösterdiğini fark eder. Bunu ve diğer yöntemleri kararsız kaldığınızda nasıl karar verilir rehberimizde anlatıyoruz.

Yazı tura gerçekten adil mi?

Neredeyse. František Bartoš liderliğindeki 2023 tarihli bir çalışmada 48 kişinin yaptığı 350.757 atış kaydedildi ve havada yakalanan paranın yaklaşık %50,8 oranında başladığı yüzün üstüne düştüğü görüldü. Bu, tek bir atışta pratikte hiçbir fark yaratmayacak kadar yarı yarıyaya yakın ama gerçek bir etki. Yazı ile tura arasında ise kendi başına anlamlı bir fark çıkmadı. Seriler ve parayı döndürmenin neden atmaktan daha az adil olduğu dahil tüm ayrıntıları Yazı Tura Olasılığı: Gerçekten %50 mi? Bilim Ne Diyor yazımızda ele alıyoruz.

Cebinizde bozuk para yoksa online yazı tura aracımız tarayıcınızın kriptografik rastgele sayı üretecini kullanır; böylece her atış bağımsız ve tam yarı yarıyadır, başlangıç yüzünü düşünmenize gerek kalmaz.

Kaynaklar

• Macrobius, Saturnalia 1.7.21-22 (Latince metin). LacusCurtius, University of Chicago
• Portland Penny. The Oregon Encyclopedia, Oregon Historical Society
• Wright Brothers National Memorial: Frequently Asked Questions. US National Park Service
• "Lucky man" Facchetti on Italy's semi coin toss. UEFA.com
• Levitt, S. D. (2016). Heads or Tails: The Impact of a Coin Toss on Major Life Decisions and Subsequent Happiness. NBER Working Paper 22487
• Bartoš, F. et al. (2023). Fair coins tend to land on the same side they started: Evidence from 350,757 flips. arXiv:2310.04153

FAQ

İnsanlar yazı tura atmaya ne zaman başladı?

Bilinen en açık erken yazılı tarif, MS 5. yüzyılın başında yaşamış Romalı yazar Macrobius'a ait: çocukların para attığını ve «capita aut navia» (başlar mı gemiler mi) diye seslendiğini anlatır. Oyun muhtemelen daha eskidir, çünkü sözünü ettiği paralar MÖ 3. yüzyıldan kalmadır.

İngilizcede neden «heads or tails» deniyor?

Paraların çoğunun ön yüzünde bir hükümdarın başı bulunur; bu yüzden o yüz «heads» (başlar), karşı yüz de «tails» (kuyruklar) adını aldı. Daha eski İngilizcede «cross and pile» denirdi, Romalılar ise «başlar mı gemiler mi» derdi.

Bir şehrin adı gerçekten yazı turayla mı kondu?

Evet. 1845'te Asa Lovejoy ve Francis Pettygrove, Oregon'daki kasabalarına ad vermek için üç atışta iki kazanan usulüyle yazı tura attı. Pettygrove kazandı ve Maine'deki Portland'dan esinlenerek Portland adını seçti.

Yazı tura atmak karar vermeye yardımcı olur mu?

Bir çıkmazı aşmanıza yardım edebilir. Steven Levitt'in 2016 deneyinde, paranın büyük bir değişikliğe yönlendirdiği ve bu değişikliği yapan kişiler, altı ay sonra yerinde kalanlara göre daha mutlu olduklarını bildirdi.