Taş Kağıt Makas Tarihi: Bu El Oyunu Aslında Nereden Çıktı?

Taş kağıt makas için hiçbir malzeme gerekmez, üç saniye sürer ve iki oyuncuya da aynı şansı verir. Bu yüzden kimin önce başlayacağını, bulaşığı kimin yıkayacağını ya da son dilimin kime kalacağını belirlemenin hâlâ en pratik yolu. Hepimiz "taş, kağıt, makas!" diye sayıp elimizi aynı anda açarız. Oyunun tarihi, "2.000 yıllık oyun" etiketinin söylediğinden biraz daha bulanık; ama izi sürülebilen kısmı Ming dönemi Çin'inden Japonya'ya, oradan da bütün dünyaya uzanıyor.

Oyun gerçekte kaç yaşında?

Bilinen en eski yazılı kayıt, Ming Hanedanı'nın son döneminde, 1600 civarında yaşamış Çinli yazar Xie Zhaozhe'ye ait. Yazar, Wuzazu adlı kitabında shoushiling adlı bir el oyununu anlatır ve oyunun Han Hanedanı dönemine (MÖ 206'dan MS 220'ye) dayandığını söyler. "2.000 yıl" rakamı işte bu ikinci elden iddiadan gelir. Han döneminden kalma ve oyunu anlatan hiçbir kaynak bulunamadı. Dürüst özet şu: 1600 civarında Çin'de bu tür el oyunları oynanıyordu ve Xie bunların çok daha eski olduğuna inanıyordu.

Her biri birini yenip diğerine yenilen üç el işaretine dayanan oyunlar Çin'de oynanıyordu ve buradan Japonya'ya geçti.

Japonya: kurbağa, sümüklü böcek ve yılan

Japonya'da bu oyunlara sansukumi-ken dendi; kabaca "birbirinden korkan üçlü" anlamına gelir. En eski sürüm olan mushi-ken'de kurbağa, sümüklü böcek ve yılan vardı: kurbağa sümüklü böceği, sümüklü böcek yılanı, yılan da kurbağayı yener. Başka sürümlerde tilki, köy muhtarı ve avcı kullanılıyordu.

Taş, kağıt ve makaslı sürümün adı jan-ken ve bugünkü biçimini Japonya'da 19. yüzyılın ikinci yarısında aldı. Japon gündelik hayatında hâlâ her yerde: takım seçen çocuklardan bir işi kimin üstleneceğine karar veren yetişkinlere kadar, genellikle "jan, ken, pon" diye sayılarak oynanır.

Oyun dünyaya nasıl yayıldı?

Japonya ile Batı arasındaki temas arttıkça oyun da yolculuğa çıktı. Kağıt katlama tarihçisi David Mitchell, oyunun Amerikan çocuk dergisi St. Nicholas'ın Temmuz 1901 sayısında, "Glimpses of Child Life in Japan" (Japonya'da Çocuk Hayatından Kesitler) başlıklı bir yazıda anlatıldığını buldu. 1906'da The American Stationer kuralları tek cümleyle açıkladı: "Taş makası ezer, makas kağıdı keser, kağıt da taşı sarar." 1920'ler ve 1930'larda oyun artık İngiltere, ABD ve Avustralya gazetelerinde boy gösteriyordu.

Oyun yol boyunca pek çok isim edindi: İngilizcede rock paper scissors, paper scissors stone, ABD'nin bazı bölgelerinde ise "roshambo". Yaygın bir hikâye roshambo'yu Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nda savaşan Fransız general Rochambeau'ya bağlar; ama bunu doğrulayan eski bir kanıt yok ve kelimenin gerçekte nereden geldiği belirsiz. Türkçede ise oyunun adı doğrudan üç işaretten gelir: taş kağıt makas.

Büyükler kararı oyuna bıraktığında

Milyonlarca dolarlık bir sanat satışı (2005). Japon elektronik şirketi Maspro Denkoh'un başkanı Takashi Hashiyama, şirketin sanat koleksiyonunu satmak için Christie's ile Sotheby's arasında seçim yapamıyordu. Koleksiyonda 16 milyon dolara kadar satılması beklenen bir Cézanne manzarası da vardı. İki müzayede evinden taş kağıt makas oynamalarını istedi; her biri seçimini bir kağıda yazacaktı. Christie's makas, Sotheby's kağıt yazdı ve satışı Christie's kazandı. The New York Times, Christie's yöneticilerinden birinin 11 yaşındaki ikiz kızlarına danıştığını, kızların da makası önerdiğini yazdı.

Federal mahkeme kararı (2006). Florida'da Avista Management v. Wausau Underwriters adlı sigorta davasındaki iki avukat, büroları aynı binada olduğu hâlde, yeminli ifadenin nerede alınacağı konusunda anlaşamadı. Federal yargıç Gregory Presnell, meseleyi tek el taş kağıt makasla çözmelerine, kazananın da yeri seçmesine hükmetti. Karar, avukatların atışmasına yönelik iğneleyici bir azar olarak bütün dünyada haber oldu; iki taraf da oyunu açıklanmayan bir yerde oynamayı kabul etti.

Gerçekten bir şans oyunu mu?

Teoride evet. İki oyuncu da her işareti rastgele, zamanın üçte birinde seçerse hiçbiri üstünlük kuramaz ve her oyun adil olur: 3'te 1 kazanma, 3'te 1 kaybetme, 3'te 1 berabere kalma. Pratikte ise insanlar rastgele davranmakta kötüdür.

Scientific Reports'ta yayımlanan 2014 tarihli bir çalışmada Zhijian Wang, Bin Xu ve Hai-Jun Zhou, Zhejiang Üniversitesi'nden 360 öğrenciye altışarlı gruplar hâlinde kişi başı 300 tur oynattı. Grupların seçimleri saf şans gibi davranmadı: yavaş döngüler hâlinde kaydı, tek tek oyuncuların da belirgin alışkanlıkları vardı. Kazananlar kazandıran işareti tekrarlama eğilimindeydi; kaybedenler ise aynı işarette kalmaktan çok değiştirmeye yatkındı, hem de çoğunlukla belli bir yöne. Bu "kazanınca devam, kaybedince değiştir" alışkanlığını dikkatli bir rakip kullanabilir. Nasıl yapılacağını taş kağıt makas taktikleri yazımızda anlatıyoruz.

Doğada taş kağıt makas

Aynı üçlü döngü biyolojide de karşımıza çıkar. 1996'da Barry Sinervo ve Curt Lively, Kaliforniya'da yaşayan Uta stansburiana türü kertenkeleleri anlattı. Bu türün erkeklerinde boğaz üç renkte olur ve her rengin kendi çiftleşme stratejisi vardır. Turuncu boğazlı erkekler saldırgandır ve geniş bölgeler tutar, mavi boğazlılar tek bir dişiyi yakından korur, sarı boğazlı "sinsi" erkekler ise büyük turuncu bölgelere gizlice girip oradaki dişilerle çiftleşir. Turuncu maviyi, mavi sarıyı, sarı da turuncuyu yener; bu yüzden üçü arasındaki denge yıllar içinde, yavaş bir taş kağıt makas oyunu gibi değişir.

Bugün karar vermek için nasıl kullanılır?

• Oynamadan önce neyin kazanılacağında anlaşın ki kaybeden sonradan itiraz etmesin.
• Tek el karar için fazla ani geliyorsa üç elde iki kazanan usulü oynayın.
• Elinizi aynı anda, örneğin "makas" denildiği anda açın ki kimse rakibin eline göre davranamasın.
• İkiden fazla kişiyseniz eleme turları oynayın ya da çark veya zar atmak gibi başka bir yöntem kullanın.

Tek başınıza ya da internette mi oynuyorsunuz? Taş kağıt makas oyunumuzda bilgisayara karşı oynayabilirsiniz; bilgisayar rastgele seçer ve insan alışkanlıklarına düşmez. Bir seçimi çözmenin başka yolları için kararsız kaldığınızda nasıl karar verilir yazımıza bakın.

Kaynaklar

• Mitchell, D. Paper, Scissors, Stone. The Public Paperfolding History Project
• Vogel, C. (2005, April 29). Rock, Paper, Payoff: Child's Play Wins Auction House an Art Sale. The New York Times
• Settling auction house feud was kid's stuff (2005, May 1). The Spokesman-Review
• "Rock, paper, scissors" order garners worldwide attention (2006). The Florida Bar News
• Wang, Z., Xu, B. and Zhou, H.-J. (2014). Social cycling and conditional responses in the Rock-Paper-Scissors game. Scientific Reports 4, 5830
• Sinervo, B. and Lively, C. M. (1996). The rock-paper-scissors game and the evolution of alternative male strategies. Nature 380, 240-243

Sıkça Sorulan Sorular

Taş kağıt makas nereden çıktı?

Kökleri Çin el oyunlarına dayanır. Taş, kağıt ve makaslı sürüm olan jan-ken, 19. yüzyılda Japonya'da biçimlendi ve 20. yüzyılın başında Batı'ya yayıldı.

Taş kağıt makas 2.000 yıllık mı?

Olabilir ama kanıtlanamaz. En eski yazılı kayıt 1600 civarına, Xie Zhaozhe'ye aittir; Xie oyunun Han Hanedanı dönemine dayandığını iddia etmişti.

Taş kağıt makas adil bir oyun mu?

Evet, iki oyuncu da rastgele seçerse her birinin kazanma şansı aynıdır: üçte bir. Ama gerçek insanlar kalıplara düşer ve usta bir rakip bunu kullanabilir.

Taş kağıt makas hiç önemli bir şeye karar verdi mi?

Evet. 2005'te bir Japon şirketinin sanat koleksiyonunu Christie's mi yoksa Sotheby's mi satacak, buna karar verdi. 2006'da da bir ABD federal yargıcı iki avukata yeminli ifadenin nerede alınacağını bu oyunla belirlemelerini emretti.