Beş Taş Oyunu Kuralları: Jacks, Turlar ve Oyunun Tarihi

Jacks, küçük ama köklü bir geçmişi olan bir oyundur. Bir avuç küçük, yıldız biçimli metal ya da plastik parçayı yere saçar, bir topu sektirir, top inmeden parçaları toplar ve topu yeniden yakalarsınız. Cebe sığar, her sert zeminde ya da masada oynanır; tek başınıza da birkaç arkadaşınızla da oynayabilirsiniz. Beş taş ise bu oyunun beş taşla ve topsuz oynanan hâlidir, yani İngilizcede fivestones denen çeşit. Bu rehberde temel kuralları, onesies’ten tensies’e turları, kimin başlayacağını adil seçmenin bir yolunu ve oyunun nereden geldiğini bulacaksınız.

Neler gerekir?

• Bir jacks takımı: genellikle 10 parça, ama bazı takımlarda 5 ya da 12 parça olur.
• Seken küçük bir top; aşağı yukarı büyük bir bilye ya da golf topu büyüklüğünde.
• Sert ve düz bir zemin: yer, kaldırım ya da masa.
• Bir ya da daha fazla oyuncu. Sırayla oynamak için iki ile dört kişi iyi bir sayıdır.

Jacks nasıl oynanır?

1. Parçaları saçın: hepsini bir elinizde tutun ve yayılmaları için yere hafifçe bırakın.
2. Aynı elle topu yukarı atın ya da anlaştığınız kurala göre bir kez sektirin.
3. Top havadayken ya da sekerken aynı elle doğru sayıda parçayı yerden alın.
4. Parçalar hâlâ elinizdeyken, top ikinci kez yere değmeden onu aynı elle yakalayın.
5. Aldığınız parçaları öbür elinize geçirin ya da kenara koyun ve bütün parçalar toplanana kadar devam edin.
6. Topu kaçırırsanız, yanlış sayıda parça alırsanız ya da almadığınız bir parçaya dokunursanız sıranız biter ve sıradaki oyuncu oynar.

Sıra size yeniden geldiğinde, hata yaptığınız turdan devam edersiniz. Onesies’ten tensies’e bütün turları ilk bitiren oyuncu kazanır.

Onesies’ten tensies’e

Her turun kendi grup büyüklüğü vardır; burada turların İngilizce adlarını kullanıyoruz. Onesies’te her atışta bir parça, twosies’te ikişer parça alırsınız ve bu, on parçanın hepsini birden topladığınız tensies’e kadar böyle sürer. Parçalar eşit gruplara bölünmediğinde artanlar son alışta birlikte toplanır; birçok çeşitte kural budur.

Tablo bunu 10 parçalık bir takım için gösteriyor. “Tur” turun adı, “Grup” her seferinde aldığınız parça sayısı, “Atış” turun kaç top atışı gerektirdiği, “Son” ise son alıştaki parça sayısıdır.

Yani onesies 10 atışla en uzun turdur; tensies ise tek atıştır ama en zorudur, çünkü on parça dağınık durur ve top beklemez. Threesies ve ninesies tek başına kalan bir parçayla biter, bunu unutmak kolaydır.

Kim başlar?

Geleneksel bir yol, İngilizcede “flip” denen yöntemdir: Her oyuncu bütün parçaları avucundan yukarı atar, olabildiğince çoğunu elinin üstünde yakalamaya çalışır, sonra yeniden atıp avucunda yakalar. En çok parçayla kalan başlar. Eğlencelidir ama en deneyimli oyuncunun işine yarar.

Herkese eşit şans veren bir sıra için Zar At aracını kullanın: En yüksek atan başlar, eşitlikte zar yeniden atılır. İsterseniz isimleri Rastgele İsim Seçici’ye de yazabilirsiniz. Daha fazla adil yöntemi Oyuna Kim Başlar? rehberimizde bulabilirsiniz.

Aşık kemiği oyunları: jacks’in atası

Jacks’in genellikle koyun ya da keçilerin küçük aşık kemikleriyle oynanan, İngilizcede knucklebones denen oyundan geldiği söylenir. Bu tür oyunlar antik Yunan ve Roma’dan bilinir; benzer kemik oyunlarına başka birçok kültürde de rastlanır. Aynı kemikler şansa bırakmak için de atılırdı: Dört farklı yüzü farklı sonuçlar verirdi ve sık sık zarın öncülerinden biri olarak anılırlar. Bu konuda daha fazlasını antik çağda zar kehaneti yazımızda okuyabilirsiniz.

Zamanla kemiklerin yerini taşlar, ardından bugün satılan metal ve plastik jacks parçaları aldı ve oyuna bir top eklendi. Oyunun adı yerden yere değişir; örneğin Britanya’da fivestones adıyla bilinir ve çoğu zaman beş küçük parçayla, topsuz oynanır.

Daha iyi oynamak için ipuçları

• Topu dümdüz yukarı atın ve çok yükseğe atmayın. Alçak ve dengeli bir atış daha kolay yakalanır.
• Atmadan önce hangi parçaları alacağınıza bakın. Önce hamleyi planlayın, sonra atın.
• Parçaları hafifçe saçın. Birbirine yakın duran parçalar onesies’i zorlaştırır ama tensies’i kolaylaştırır; bu yüzden bazı oyuncular her turda farklı saçar.
• Küçük çocuklar için yumuşak plastik parçalar kullanın; metal parçaların sivri uçları vardır.

Oyunun çeşitleri

• Beş taş (fivestones): beş parça var, top yok; bir taşı yukarı atar, diğerlerini sırayla toplarsınız. Beş taş oyunu budur.
• Topun etrafında daire (around the world): Her alıştan sonra topu yakalamadan önce elinizle onun etrafında bir daire çizin.
• Ağıla itme (pigs in the pen): Parçaları yerden almak yerine, öbür elinizle yerde oluşturduğunuz bir “ağıl”a itin.
• Sektirmeden (no bounce): Top yere hiç değmeden yakalanmalıdır.
• Çift sekme (double bounce): Küçük çocuklar için daha kolay bir çeşit; top iki kez sekebilir.

Biraz şans da içeren küçük beceri oyunlarını seviyorsanız sırada misket olabilir ya da kalabalık bir arkadaş masası için kolay zar oyunları deneyebilirsiniz.

Cebe sığan bir başka oyun da iki oyuncunun bir ip halkasını elden ele geçirdiği ip oyunudur (İngilizcede cat’s cradle).

Sık Sorulan Sorular

Jacks nasıl oynanır?

Parçaları saçın, küçük bir topu atın ya da sektirin, aynı elle doğru sayıda parçayı alın ve top yeniden sekmeden yakalayın. Onesies’ten tensies’e turları sırayla geçersiniz; hepsini ilk bitiren oyuncu kazanır.

Bir jacks takımında kaç parça vardır?

Çoğu takımda 10 parça ve bir top bulunur, ama bazılarında 5 ya da 12 parça olur.

Parçalar eşit bölünmezse ne olur?

Birçok çeşitte artan parçalar turun son alışında birlikte toplanır; örneğin threesies’te 3, 3, 3 ve sonra 1.

Knucklebones nedir?

Knucklebones, koyun ya da keçilerin küçük aşık kemikleriyle oynanan eski bir oyundur. Genellikle jacks’in atası olarak görülür; bu kemikler zar gibi şans oyunlarında da kullanılırdı.

Jacks’te kim başlar?

Oyuncular çoğu zaman parçaları elin üstünde yakaladıkları bir flip yapar ve en çok parçası olan başlar. Herkese eşit şans için zar atın ya da rastgele isim seçici kullanın.