Doğruluk mu Cesaret mi Tarihi: Questions and Commands'tan Parti Klasiğine

Doğruluk mu cesaret mi, sanki hep var olmuş bir oyun gibi gelir. Bir bakıma öyledir de: temel fikir, yani bir soruya dürüstçe cevap vermek ya da bir emri yerine getirmek, yüzyıllar öncesine uzanır. Peki doğruluk mu cesaret mi nereden çıktı? Tarihî kayıtların gerçekten gösterdiği şey, internette dolaşan “antik ritüel” hikâyelerinden daha mütevazı, ama okuması çok daha keyifli.

Oyun nasıl oynanır?

Kurallar o kadar basit ki çoğu kişi onları hiç yazılı görmeden bir pijama partisinde öğrenir. Oyuncular sırayla oynar. Sıra size geldiğinde biri “Doğruluk mu, cesaret mi?” diye sorar ve siz seçersiniz. Doğruluğu seçerseniz bir soruyu dürüstçe cevaplamanız gerekir. Cesareti seçerseniz grubun verdiği görevi yapmanız gerekir. Reddederseniz genellikle bir ceza vardır: daha zor bir görev ya da sadece o turu kaybetmek.

Özünde bu, kendinizle ilgili verdiğiniz bir evet hayır kararıdır: bir şey mi anlatacağım, yoksa bir şey mi yapacağım? Oyunu işleten de bu küçük seçimdir. Her oyuncunun biraz kontrolü vardır ve gerilim, hangi seçeneğin daha kötü olacağını bilmemekten doğar.

Questions and Commands: belgelenmiş ata

En açık ata, Questions and Commands (Sorular ve Emirler) adlı bir İngiliz oyunudur. Oyun, 18. yüzyılın başlarında basılı kaynaklarda karşımıza çıkar. Bryn Mawr College'ın özel koleksiyonlarına göre Joseph Addison 1711'de The Spectator dergisinde bu oyunu, kış gecelerine uygun masum eğlenceler arasında saymıştır.

Oyunun nasıl oynandığını E. Cobham Brewer'ın Dictionary of Phrase and Fable adlı sözlüğü anlatır. Bu, bir “komutanın” diğer oyunculara bir soruyu cevaplamalarını emrettiği bir Noel oyunuydu. Reddeden ya da cevabı komutanı tatmin etmeyen oyuncu bir ceza öder ya da yüzü isle karartılırdı. Bu, adı dışında her şeyiyle doğruluk mu cesaret mi demektir: bir soru, dürüst bir cevap ve kaçamak yapana bir ceza.

Oyun, edebiyata girecek kadar yaygındı. Oliver Goldsmith'in Wakefield Papazı (The Vicar of Wakefield, 1766) romanında papazın ailesi ve komşuları akşamı körebe ve hot cockles oynayarak geçirir, ardından “sonra sıra questions and commands'a geldi” ve gece hunt the slipper (terliği bulma oyunu) ile biter. Goldsmith kuralları açıklamaz; bu da okurlarının onları zaten bildiğini düşündürür.

Ceza oyunları ve Noel salonu

Questions and Commands, 18. ve 19. yüzyıllarda Noel'de ve başka toplantılarda oynanan büyük bir ceza oyunları ailesinin parçasıydı. History UK onu yüzyıllar boyunca sevilen bir Noel arifesi oyunu olarak tanımlar ve bugünkü doğruluk mu cesaret mi oyununun bir çeşidi sayar. Bir görevde başarısız olan ya da kötü cevap veren oyuncuların para ödemesi istenebilir ya da yüzlerine is sürülebilirdi.

Ceza (İngilizcesiyle forfeit) pek çok salon oyununun motoruydu. Hata yapan oyuncu küçük bir kişisel eşyasını teslim eder, onu geri almak için de grubun belirlediği komik bir cezayı yerine getirirdi. Yayıncılar bu oyunların basılı versiyonlarını satıyordu. 1817'de Londralı E. and J. Wallis firması, “A New Game of Questions & Commands” (Yeni bir Questions and Commands oyunu) alt başlıklı The Gaping Wide-Mouthed Waddling Frog'u yayımladı. Bir nüshası Bryn Mawr College'da saklanıyor. Bu versiyonda oyuncular giderek uzayan bir dizeler listesini tekrarlamak zorundaydı; unutan ceza öder, sonra da eşyasını şarkı söyleyerek, tek ayak üstünde sekerek ya da bir tekerleme söyleyerek geri kazanırdı.

Yani modern oyunun iskeleti iki yüz yıl önce zaten hazırdı. Bir kişi meydan okumayı belirler, grup bunu başarıp başarmadığınıza karar verir ve reddetmenin bir bedeli vardır.

Gerçekten antik bir oyun mu?

Doğruluk mu cesaret mi oyununun antik Yunan içki sofralarına dayandığını sık sık okursunuz. Bunun sağlam bir kanıtı yok. En yakın antik benzer, yazar Julius Pollux'un MS 2. yüzyılda anlattığı basilinda adlı Yunan oyunudur: kurayla seçilen bir “kral”, diğer oyuncuların yerine getirmek zorunda olduğu emirler verirdi. Bu bir emir oyunudur ve ruhu benzerdir, ama ondan Questions and Commands'a ya da doğruluk mu cesaret mi oyununa uzanan doğrudan bir çizgiyi kimse göstermiş değil.

Dürüst cevap şu: kökenler belirsiz. Bir liderin emir verdiği, diğerlerinin de itaat ettiği ya da ceza ödediği oyunları icat etmek kolaydır ve muhtemelen birçok kez icat edilmiştir. Belgelenebilen ise 1700'lerin İngiliz oyunu, bu oyunun Noel ceza oyunları arasındaki yeri ve bugün oynanan oyuna ne kadar benzediğidir.

Oyun neden bu kadar uzun yaşadı?

Bu kadar basit bir oyunun neden tekrar tekrar geri döndüğünü birkaç özellik açıklıyor.

• Hiç malzeme gerektirmez. Bir grup insan yeter; bu yüzden hem 18. yüzyıldan bir salonda hem de bugünün bir pijama partisinde kolayca oynanır.
• Her oyuncu bir seçim yapar. Yalnızca cezaya dayanan bir oyunun aksine hangi riski alacağınıza siz karar verirsiniz ve bu herkesi oyunun içinde tutar.
• Gruba göre ayarlanır. Aynı kurallar, komik görevlerle oynayan küçük çocuklar için de, daha kişisel sorular soran büyük gruplar için de işler.
• Hikâyeler yaratır. En iyi turlar, insanların sonradan konuştuğu turlardır.

Zayıf noktası da üç yüz yıldır aynı. Ceza oyunları eğlenceden aşağılamaya dönüşebiliyordu; bugünkü bir tur da biri sürekli aynı kişiyi hedef alırsa ya da bir görev fazla ileri giderse aynı yola girebilir.

Bugün adil bir tur nasıl oynanır?

1. Başlamadan önce sınırlarda anlaşın: tehlikeli, para gerektiren, yabancıları işin içine katan ya da birini internette utandırabilecek görevler olmasın.
2. Herkesin pas geçmesine izin verin. Ücretsiz bir pas hakkı ya da hafif bir yedek görev, kimsenin köşeye sıkışmış hissetmemesini sağlar.
3. Görevleri kısa tutun. Otuz saniyelik bir görev oyunu akışta tutar.
4. Sırayı adil dağıtın. Çember hâlinde sırayla gidin ya da sıradakini şansa bırakın; böylece kimse hedef hâline gelmez.
5. Soruları gruba göre seçin. Gençlere uyan şey sekiz yaşındakilere uymaz.

Seçimi oyunun yapmasını istiyorsanız Doğruluk mu Cesaret mi aracımız rastgele, aileye uygun sorular ve görevler sunar; böylece kimse o anda bir şey uydurmak zorunda kalmaz ve kimse soruyu belli bir oyuncuya yöneltemez. Yaşa göre hazır listeler için çocuklar için doğruluk mu cesaret mi ve gençler için doğruluk mu cesaret mi yazılarına göz atın. Grubunuz daha hafif soruları seviyorsa ısınma turu olarak evet hayır soruları iyi gider.

Kaynaklar

• Brewer, E. C. Dictionary of Phrase and Fable (1898 baskısı), “Questions and Commands” maddesi. words.fromoldbooks.org
• Hansen, M. (2020). A New Game of Questions and Commands. Bryn Mawr College Special Collections. specialcollections.blogs.brynmawr.edu
• Goldsmith, O. (1766). The Vicar of Wakefield, 11. bölüm. Project Gutenberg. gutenberg.org/ebooks/2667
• The 12 Games of Christmas: History's Forgotten Festive Pastimes. History UK. history.co.uk
• Truth or dare?. Vikipedi, İngilizce (tarih bölümü, Pollux'un basilinda anlatımı dahil). en.wikipedia.org

Sık Sorulan Sorular

Doğruluk mu cesaret mi kaç yıllık bir oyun?

Bugünkü adı yeni, ama fikir eski. Oyuncunun bir soruyu cevapladığı ya da ceza ödediği Questions and Commands adlı oyun, 1700'lerin başında Britanya'da zaten oynanıyordu.

Antik Yunanlılar doğruluk mu cesaret mi oynar mıydı?

Bu hâliyle hayır. Yunan yazar Pollux, kurayla seçilen bir kralın diğer oyunculara emir verdiği basilinda adlı bir oyunu anlatmıştır. Fikir benzer, ama bu oyundan doğruluk mu cesaret mi oyununa uzanan belgelenmiş bir bağ yok.

Questions and Commands neydi?

Bir komutanın her oyuncuya soru sorduğu bir salon ve Noel oyunu. Reddeden ya da tatmin etmeyen bir cevap veren oyuncu, ceza görevi gibi bir ceza ödemek ya da yüzüne is sürülmesine razı olmak zorundaydı.

Doğruluk mu cesaret mi herkes için nasıl eğlenceli kalır?

Başlamadan önce sınırlarda anlaşın, herkesin cezasız pas geçmesine izin verin, görevleri güvenli ve kısa tutun. Rastgele bir doğruluk mu cesaret mi aracı da birinin sürekli başka birini hedef almasını engeller.